🌼 श्री सत्यनारायण पूजा विधि
ॐ श्री सत्यनारायणाय नमः
पूजा सामग्री
- श्री सत्यनारायण (विष्णु) का चित्र/मूर्ति या शालिग्राम; गणेश मूर्ति या सुपारी-गणेश
- पीले/लाल कपड़े वाली लकड़ी की चौकी, जल भरा कलश, आम के पत्ते, नारियल
- चौकी के चारों ओर छोटा मंडप बनाने के लिए केले के तने/पत्ते
- रोली, हल्दी, अक्षत, मौली, चंदन, पीले फूल, माला, तुलसी दल (विष्णु पूजा में अनिवार्य)
- पंचामृत (दूध, दही, घी, शहद, शक्कर) और गंगाजल
- प्रसाद: पंजीरी (घी में भुना गेहूँ का आटा या सूजी व शक्कर) — परंपरा से "सवाया" मात्रा — केले, फल, मेवा
- पान, सुपारी, लौंग, इलायची, दक्षिणा; घी का दीपक, धूप, कपूर, घंटी
क्रमबद्ध विधि
- स्वास्थ्य अनुमति दे तो दिन में व्रत रखें (फल/दूध ले सकते हैं); स्नान कर स्वच्छ वस्त्र पहनें।
- स्थान स्वच्छ करें, चौकी पूर्व या उत्तर मुख रखें और चारों कोनों पर केले के तने बाँधकर मंडप बनाएँ; स्वस्तिक बनाकर चावल रखें।
- चावल पर कलश स्थापना करें; चौकी पर सत्यनारायण चित्र/शालिग्राम व गणेश जी विराजित करें; घी का दीपक जलाएँ।
- पवित्रीकरण व आचमन करें; जल, अक्षत और फूल लेकर नाम, गोत्र, स्थान, तिथि और उद्देश्य बोलते हुए संकल्प लें।
- पहले गणेश पूजा, फिर कलश व नवग्रह स्मरण, फिर परिवार की परंपरा अनुसार गौरी या कुलदेवता की पूजा करें।
- श्री सत्यनारायण की षोडशोपचार पूजा: आवाहन, आसन, पाद्य, अर्घ्य, पंचामृत स्नान, शुद्ध स्नान, वस्त्र, चंदन, अक्षत, फूल व तुलसी, धूप, दीप, नैवेद्य (पंजीरी, पंचामृत, केले), पान, दक्षिणा।
- परिवार के साथ बैठकर सत्यनारायण कथा के पाँचों अध्याय पूरे ध्यान से सुनें; एक व्यक्ति पढ़े, बाकी हाथ में अक्षत/फूल लेकर सुनें।
- हर अध्याय के बाद कई परिवार घंटी बजाकर अक्षत/फूल अर्पित करते हैं; कथा समाप्त होने पर सारे फूल भगवान के चरणों में अर्पित करें।
- इच्छा हो तो हवन करें (सरल गृह-पूजा में वैकल्पिक)।
- "ॐ जय लक्ष्मी रमणा" आरती, फिर "ॐ जय जगदीश हरे" करें; पुष्पांजलि और प्रदक्षिणा करें।
- पंचामृत व पंजीरी में तुलसी दल मिलाएँ; पहले चरणामृत, फिर उपस्थित सभी को प्रसाद दें। प्रसाद का कभी अनादर या बर्बादी न करें — यही कथा की सीख है।
- पूजा के बाद प्रसाद और सात्त्विक भोजन से व्रत खोलें।
मंत्र
विष्णु ध्यानशान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम्। लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम्॥
सत्यनारायण मंत्रॐ श्री सत्यनारायणाय नमः॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय॥
गणेशवक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥
ℹ️ इस व्रत का मूल भाव सत्य, दिए वचन का पालन और प्रसाद का सम्मान है। श्रद्धा से की गई सरल पूजा भी पूर्ण है।