🔱 दुर्गा सप्तशती पाठ विधि
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे
पूजा सामग्री
- संपूर्ण मुद्रित श्री दुर्गा सप्तशती (देवी माहात्म्य) पुस्तक — पूरा संस्कृत पाठ किसी प्रामाणिक मुद्रित संस्करण से ही पढ़ें
- माँ दुर्गा का चित्र/मूर्ति, चौकी पर लाल कपड़ा, कलश, लाल चुनरी में लिपटा नारियल
- रोली, कुमकुम, अक्षत, मौली, लाल फूल (गुड़हल/गुलाब), माला, देवी के श्रृंगार की सामग्री
- घी का दीपक (नवरात्रि में अखंड ज्योति), धूप, कपूर, फल, मिठाई, पान-सुपारी
- स्वच्छ आसन (ऊनी/कुशा) और पुस्तक रखने का स्टैंड ताकि पुस्तक ज़मीन पर न रहे
क्रमबद्ध विधि
- स्नान कर स्वच्छ (संभव हो तो लाल/पीले) वस्त्र पहनें, पूर्व या उत्तर मुख होकर आसन पर बैठें।
- गणेश, कलश और माँ दुर्गा की रोली, अक्षत, फूल, धूप व दीप से पूजा करें; पाठ का संकल्प लें (कितने अध्याय/दिन और उद्देश्य)।
- पुस्तक खोलने से पहले स्वयं पुस्तक की रोली-अक्षत व फूल से पूजा करें।
- परंपरागत क्रम से पढ़ें: देवी कवच → अर्गला स्तोत्र → कीलक स्तोत्र (ये तीनों पाठ के "अंग" हैं)।
- अध्यायों से पहले नवार्ण मंत्र का 108 बार (कम से कम 11 बार) जाप करें।
- 13 अध्याय स्पष्ट उच्चारण से, बिना जल्दबाज़ी पढ़ें; किसी अध्याय को बीच में न छोड़ें। एक बार में पूरा न हो सके तो नीचे दिए दिन-क्रम का पालन करें।
- अध्यायों के बाद फिर नवार्ण मंत्र का 108 बार जाप करें और संभव हो तो देवी सूक्त ("नमो देव्यै महादेव्यै…") पढ़ें।
- अनुभवी पाठकों के लिए वैकल्पिक: पाठ से पहले रात्रि सूक्त और बाद में तीनों रहस्य (प्राधानिक, वैकृतिक, मूर्ति रहस्य)।
- अंत में सिद्ध कुंजिका स्तोत्र (वैकल्पिक), क्षमा प्रार्थना और "जय अम्बे गौरी" आरती करें।
- प्रसाद अर्पित करें, पुस्तक को लाल कपड़े में लपेटकर स्वच्छ ऊँचे स्थान पर रखें।
13 अध्याय संक्षेप में (3 चरित्र)
- प्रथम चरित्र (अध्याय 1) — देवता महाकाली: राजा सुरथ और वैश्य समाधि मेधा ऋषि से मिलते हैं; योगनिद्रा से जागकर भगवान विष्णु मधु-कैटभ का वध करते हैं।
- मध्यम चरित्र (अध्याय 2–4) — देवता महालक्ष्मी: अ. 2 सब देवताओं के तेज से देवी का प्राकट्य व महिषासुर की सेना से युद्ध; अ. 3 महिषासुर वध; अ. 4 देवताओं द्वारा स्तुति (शक्रादि स्तुति)।
- उत्तम चरित्र (अध्याय 5–13) — देवता महासरस्वती: अ. 5 देवताओं की स्तुति "या देवी सर्वभूतेषु…" व देवी का प्राकट्य; अ. 6 धूम्रलोचन वध; अ. 7 काली (चामुंडा) द्वारा चंड-मुंड वध; अ. 8 रक्तबीज वध; अ. 9 निशुंभ वध; अ. 10 शुंभ वध; अ. 11 नारायणी स्तुति; अ. 12 देवी द्वारा पाठ का फल; अ. 13 सुरथ व समाधि को वरदान।
नवरात्रि में एक प्रचलित दिन-क्रम (9 दिन)
- पहला दिन: अध्याय 1
- दूसरा दिन: अध्याय 2–3
- तीसरा दिन: अध्याय 4
- चौथा दिन: अध्याय 5–6
- पाँचवाँ दिन: अध्याय 7–8
- छठा दिन: अध्याय 9–10
- सातवाँ दिन: अध्याय 11
- आठवाँ दिन: अध्याय 12
- नौवाँ दिन: अध्याय 13 — फिर क्षमा प्रार्थना, आरती और परंपरा अनुसार कन्या पूजन। (हर दिन अध्यायों से पहले कवच-अर्गला-कीलक पढ़ें।)
मंत्र
नवार्ण मंत्रॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे॥
अर्गला स्तोत्र सेॐ जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥
अध्याय 5 सेया देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥
अध्याय 11 सेसर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके। शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते॥
अध्याय 11 सेशरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे। सर्वस्यार्तिहरे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते॥
अध्याय 12 से (देवी का वचन)सर्वबाधाविनिर्मुक्तो धनधान्यसुतान्वितः। मनुष्यो मत्प्रसादेन भविष्यति न संशयः॥
ℹ️ दुर्गा सप्तशती मार्कण्डेय पुराण का देवी माहात्म्य (700 श्लोक) है। पूरा संस्कृत पाठ किसी प्रामाणिक मुद्रित पुस्तक से पढ़ें; संस्कृत कठिन हो तो श्रद्धा से हिंदी अनुवाद पढ़ना भी अनेक परंपराओं में मान्य है।